AML – co to jest i na czym polega?

Co to jest AML?

AML (Anti-Money Laundering) oznacza przeciwdziałanie praniu pieniędzy. Jest to system przepisów, procedur i działań, których celem jest ograniczanie ryzyka wykorzystywania firm i instytucji do wprowadzania do legalnego obrotu środków pochodzących z przestępstw. W praktyce pojęcie AML jest często używane szerzej, razem z CFT (Countering the Financing of Terrorism), czyli przeciwdziałaniem finansowaniu terroryzmu. Polska ustawa reguluje oba te obszary łącznie, nakładając określone obowiązki na tzw. instytucje obowiązane.

Pranie pieniędzy nie sprowadza się przy tym wyłącznie do wpłacania gotówki pochodzącej z przestępstwa na rachunek bankowy. Może obejmować różnego rodzaju czynności służące ukryciu pochodzenia majątku, jego przepływu lub osób, które faktycznie nim dysponują. Polska ustawa AML odwołuje się w tym zakresie do art. 299 Kodeksu karnego.

AML ma umożliwić organizacji rozpoznanie takiego ryzyka odpowiednio wcześnie. Obejmuje dlatego nie tylko analizę samych transakcji, ale również wiedzę o kliencie, jego działalności, beneficjentach rzeczywistych, źródłach ryzyka i sposobie korzystania z oferowanych produktów lub usług.

Przykład:

Firma obsługuje klienta, którego dotychczasowa działalność miała stosunkowo prosty i lokalny charakter. Po pewnym czasie sposób korzystania przez niego z usług wyraźnie się zmienia – pojawiają się transakcje o innej skali, nowi kontrahenci i przepływy związane z jurysdykcjami, które wcześniej nie występowały w jego działalności. Sama zmiana nie oznacza jeszcze prania pieniędzy. Powinna jednak zostać oceniona w kontekście wiedzy o kliencie i jego profilu ryzyka. Jeżeli aktywności nie można racjonalnie wyjaśnić, może być konieczna pogłębiona analiza i podjęcie dalszych działań przewidzianych w procedurach AML.

Dlaczego przeciwdziałanie praniu pieniędzy ma znaczenie w usługach finansowych?

System finansowy pozwala szybko przechowywać, przesyłać, inwestować i wymieniać środki. Te same mechanizmy, które umożliwiają sprawne prowadzenie legalnej działalności, mogą zostać wykorzystane do ukrywania lub przemieszczania majątku pochodzącego z przestępstw. Dlatego banki, instytucje płatnicze, firmy inwestycyjne i inne podmioty działające na rynku finansowym odgrywają istotną rolę w rozpoznawaniu przepływów, które mogą wskazywać na pranie pieniędzy lub finansowanie terroryzmu.

Znaczenie AML nie ogranicza się jednak do sektora finansowego. Polski system obejmuje również podmioty z sektora niefinansowego, jeżeli charakter oferowanych przez nie usług lub produktów powoduje ryzyko wykorzystania ich do prania pieniędzy albo finansowania terroryzmu. Skuteczne AML ma przede wszystkim utrudnić wykorzystywanie legalnego obrotu gospodarczego do ukrywania korzyści pochodzących z przestępstw. Z perspektywy samej instytucji oznacza również ograniczanie ryzyka regulacyjnego, finansowego i reputacyjnego.

Nie chodzi przy tym o automatyczne traktowanie każdej nietypowej transakcji jako podejrzanej. Istotą systemu jest rozpoznanie ryzyka, właściwa analiza okoliczności i reakcja proporcjonalna do tego, co rzeczywiście ustalono.

Jak działa AML w praktyce?

AML nie jest jedną kontrolą wykonywaną przy rozpoczęciu współpracy z klientem. Jest procesem obejmującym zarówno przygotowanie organizacji do zarządzania ryzykiem, jak i działania prowadzone w trakcie konkretnych relacji biznesowych.

Polski system opiera się na podejściu opartym na ryzyku (risk-based approach). Instytucja obowiązana powinna rozpoznawać ryzyka związane m.in. z klientami, państwami i obszarami geograficznymi, produktami, usługami, transakcjami oraz kanałami ich dostawy, a następnie dostosowywać stosowane zabezpieczenia do rzeczywistego poziomu ryzyka.

W praktyce proces AML obejmuje kilka powiązanych ze sobą obszarów:

1. Poznanie i weryfikację klienta

Organizacja musi wiedzieć, z kim nawiązuje relację. Obejmuje to identyfikację i weryfikację klienta, a w odpowiednich przypadkach również ustalenie beneficjenta rzeczywistego oraz struktury własności i kontroli. KYC jest więc częścią AML, ale nie wyczerpuje całego procesu.

2. Ocenę ryzyka

Zebrane informacje służą do ustalenia, z jakim poziomem ryzyka wiąże się dany klient lub relacja. Znaczenie może mieć m.in. rodzaj prowadzonej działalności, struktura właścicielska, geografia, oczekiwany charakter transakcji czy status PEP. Ocena ryzyka wpływa następnie na zakres stosowanych środków bezpieczeństwa finansowego.

3. Monitoring relacji i transakcji

Po rozpoczęciu współpracy aktywność klienta jest oceniana w odniesieniu do informacji, które organizacja posiada na jego temat. Jeżeli zachowanie klienta odbiega od jego dotychczasowego profilu, pojawia się nietypowa transakcja albo zmieniają się okoliczności wpływające na poziom ryzyka, sytuacja może wymagać dodatkowej analizy. Art. 34 ustawy AML wskazuje bieżące monitorowanie stosunków gospodarczych i analizę przeprowadzanych w ich ramach transakcji jako jeden ze środków bezpieczeństwa finansowego.

4. Analizę i reakcję na podejrzaną aktywność

Nie każdy alert czy odstępstwo od typowego zachowania oznacza przestępstwo. Zadaniem procesu AML jest ustalenie, czy dana aktywność ma racjonalne uzasadnienie i pozostaje zgodna z wiedzą o kliencie. Jeżeli pojawią się okoliczności wskazujące na możliwość prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, ustawa przewiduje określone obowiązki informacyjne wobec Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF).

5. Procedury, dokumentację i przygotowanie pracowników

System AML musi działać także na poziomie samej organizacji. Potrzebne są m.in. wewnętrzna procedura, odpowiedni podział odpowiedzialności, dokumentowanie podejmowanych działań oraz szkolenie osób wykonujących obowiązki AML. Organy nadzoru podkreślają, że szkolenie w tym obszarze powinno być procesem ciągłym i dostosowanym do rodzaju oraz skali prowadzonej działalności, a nie jednorazowym formalnym obowiązkiem.

Jak przebiega pranie pieniędzy?

Mechanizmy prania pieniędzy mogą wyglądać bardzo różnie, jednak w materiałach dotyczących AML tradycyjnie opisuje się trzy podstawowe etapy: lokowanie, maskowanie i integrację.

1. Lokowanie (placement)

Pierwszy etap polega na wprowadzeniu środków pochodzących z działalności przestępczej do obrotu gospodarczego lub systemu finansowego. Może to oznaczać próbę zamiany gotówki na inne aktywa, wykorzystanie działalności gospodarczej albo przeprowadzenie operacji, które pozwalają oddalić środki od ich pierwotnego źródła.

2. Maskowanie (layering)

Na tym etapie podejmowane są działania mające utrudnić ustalenie pochodzenia pieniędzy i prześledzenie ich przepływu. Środki mogą przechodzić przez kolejne transakcje, podmioty, rachunki lub jurysdykcje. Im bardziej złożony staje się przepływ, tym trudniejsze może być odtworzenie związku między majątkiem a przestępstwem, z którego pochodzi.

3. Integracja (integration)

Ostatni etap polega na ponownym wykorzystaniu środków w legalnym obrocie w taki sposób, aby sprawiały wrażenie pochodzących z legalnego źródła. Majątek może zostać wykorzystany np. do prowadzenia działalności gospodarczej, inwestycji lub nabywania aktywów. Ten trzyetapowy model pomaga zrozumieć mechanizm prania pieniędzy, ale nie każdy rzeczywisty przypadek przebiega według identycznego schematu. Poszczególne etapy mogą się przenikać, powtarzać albo występować w innej kolejności.

Kogo dotyczą obowiązki AML w Polsce?

Obowiązki wynikające z ustawy AML dotyczą instytucji obowiązanych, czyli kategorii podmiotów wymienionych w art. 2 ust. 1 ustawy.

Są to nie tylko banki. Do katalogu należą m.in. określone podmioty rynku finansowego, instytucje płatnicze, firmy inwestycyjne, podmioty z sektora ubezpieczeniowego, a także wybrane podmioty i zawody spoza sektora finansowego, w tym wykonujące określone usługi księgowe, podatkowe, prawne czy związane z obrotem nieruchomościami. Pełny katalog jest znacznie szerszy i wynika bezpośrednio z ustawy.

Sam status instytucji obowiązanej oznacza konieczność zbudowania odpowiedniego systemu AML.

W zależności od rodzaju podmiotu obowiązki obejmują m.in.:

• rozpoznawanie i ocenę ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu;
• stosowanie środków bezpieczeństwa finansowego wobec klientów;
• ustalanie beneficjentów rzeczywistych;
• stosowanie odpowiednich zasad wobec klientów o podwyższonym ryzyku;
• przygotowanie i aktualizowanie wewnętrznej procedury AML;
• wyznaczenie osób odpowiedzialnych za realizację określonych obowiązków;
• zapewnienie odpowiednich szkoleń;
• monitorowanie relacji gospodarczych i analizę transakcji;
• dokumentowanie podejmowanych działań;
• przekazywanie wymaganych informacji i zawiadomień do GIIF.

Aktualne komunikaty GIIF zwracają przy tym uwagę, że ocena ryzyka nie powinna być jedynie powieleniem gotowego wzoru. Musi odpowiadać rzeczywistemu charakterowi i zakresowi działalności konkretnej instytucji. Podobnie przy ustalaniu beneficjenta rzeczywistego samo sprawdzenie danych w CRBR nie zawsze jest wystarczające – konieczna jest ocena dostępnych informacji i okoliczności.

System AML powinien więc odpowiadać temu, jak naprawdę działa dana organizacja. Inne ryzyka będzie miała niewielka firma obsługująca lokalnych klientów, a inne podmiot oferujący złożone produkty finansowe i prowadzący relacje z klientami z wielu jurysdykcji.

Co grozi za naruszenie obowiązków AML?

Niewłaściwa realizacja obowiązków AML może prowadzić do konsekwencji administracyjnych, finansowych, a w określonych przypadkach również karnych. Ustawa przewiduje kary m.in. za brak odpowiedniej oceny ryzyka, niestosowanie środków bezpieczeństwa finansowego czy niewypełnienie innych obowiązków wskazanych w przepisach.

Wśród możliwych kar administracyjnych znajdują się:

• publikacja informacji o instytucji i stwierdzonym naruszeniu;
• nakaz zaprzestania określonych czynności;
• cofnięcie koncesji lub zezwolenia albo wykreślenie z odpowiedniego rejestru;
• czasowy zakaz pełnienia funkcji kierowniczych przez osobę odpowiedzialną za naruszenie;
• kara pieniężna.

Wysokość sankcji zależy m.in. od charakteru i czasu trwania naruszenia, zakresu odpowiedzialności instytucji, jej możliwości finansowych, osiągniętych korzyści, wcześniejszych naruszeń oraz stopnia współpracy z właściwymi organami. Ustawa przewiduje również szczególne zasady ustalania maksymalnych kar dla określonych kategorii instytucji finansowych.

Nie oznacza to jednak, że skuteczny AML polega przede wszystkim na unikaniu kar.

Dobrze zaprojektowany system powinien pozwalać organizacji rozumieć własne ryzyko, właściwie oceniać klientów i odpowiednio reagować na sytuacje odbiegające od oczekiwanego profilu działalności. Procedura AML jest tylko jednym z jego elementów – kluczowe jest to, czy przyjęte zasady rzeczywiście funkcjonują w codziennej pracy.

Więcej artykułów o AML

• KYC – co to jest i na czym polega?
• KYC i AML – co to jest i czym się różnią?
• Kim jest AML Officer i czym się zajmuje?

Dowiedz się więcej o outsourcingu AML